საქართველოში სრულწლოვანს ქმედუუნაროდ აღარ ცნობენ — 2015 წლის 1 აპრილიდან ეს წესი „მხარდაჭერამ“ შეცვალა. თუ ოჯახის წევრს ფსიქიკური ან გონებრივი მდგომარეობის გამო გადაწყვეტილების მიღება უჭირს, სასამართლო მას მხარდაჭერის მიმღებად ცნობს და მხარდამჭერს უნიშნავს. ბავშვს, რომელიც მშობლის მზრუნველობის გარეშე დარჩა, მეურვეს ან მზრუნველს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო უნიშნავს.
მოკლედ
| ვისთვის | რა ეწესება | ვინ წყვეტს |
|---|---|---|
| 7 წლამდე ბავშვი, რომელიც მშობლის მზრუნველობის გარეშე დარჩა | მეურვეობა | მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო |
| 7-დან 18 წლამდე ბავშვი, რომელიც მშობლის მზრუნველობის გარეშე დარჩა | მზრუნველობა | მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო |
| სრულწლოვანი, რომელსაც მყარი ფსიქიკური ან გონებრივი დარღვევის გამო გადაწყვეტილების მიღება უჭირს | მხარდაჭერა | სასამართლო |
| სრულწლოვანი, რომელიც ალკოჰოლს ან ნარკოტიკს ბოროტად იყენებს და ოჯახს მძიმე მდგომარეობაში აყენებს | მზრუნველობა (შეზღუდული ქმედუნარიანობა) | სასამართლო |
| ქმედუნარიანი სრულწლოვანი, რომელსაც ჯანმრთელობის გამო დახმარება სჭირდება | მზრუნველობა — მისივე თხოვნით | მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო |
ქმედუუნაროდ ცნობა ისევ არსებობს?
არა. სამოქალაქო კოდექსის მე-12 მუხლით, ქმედუნარიანად ითვლება ადამიანიც, რომელსაც მყარი ფსიქიკური ან გონებრივი დარღვევა აქვს. კანონი მას „მხარდაჭერის მიმღებს“ უწოდებს. ის ინარჩუნებს თავის უფლებებს, დახმარება კი მხოლოდ იმ საკითხებში ეძლევა, რომლებსაც სასამართლო განსაზღვრავს. ქმედუუნაროდ ითვლება მხოლოდ 7 წლამდე ბავშვი.
ვინც სასამართლომ ქმედუუნაროდ 2015 წლის 1 აპრილამდე ცნო, ინდივიდუალურ შეფასებამდე ისევ ძველი წესით ითვლება ქმედუუნაროდ (სამოქალაქო კოდექსის 1508² მუხლი, სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 451-ე მუხლი). კანონი მეურვეს ავალდებულებდა, ხელახალი შეფასებისთვის სასამართლოსთვის მიემართა. თუ ეს ჯერ არ მომხდარა, საკითხი სასამართლოს წინაშე უნდა დაისვას.
ვინ მიმართავს სასამართლოს და სად
- განცხადების შეტანა შეუძლია თავად ადამიანს, მისი ოჯახის წევრს, კანონიერ წარმომადგენელს, მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს, ფსიქიატრიულ ან სპეციალიზებულ დაწესებულებას (სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 363¹⁴ მუხლი)
- განცხადება შეაქვთ სასამართლოში ადამიანის საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით; თუ ის სამკურნალო დაწესებულებაშია — დაწესებულების ადგილმდებარეობით
- განცხადებაში უნდა ეწეროს, რა სფეროში სჭირდება დახმარება, რა ფაქტებს ეყრდნობით და რა მტკიცებულება გაქვთ. თუ არსებობს, თან დაურთეთ ფსიქიატრის, ფსიქოლოგისა და სოციალური ექსპერტის დასკვნები (363¹⁵ მუხლი)
- განმცხადებელი სასამართლო ხარჯებს არ იხდის (363¹⁸ მუხლი)
როგორ მიმდინარეობს საქმე
- სასამართლო 5 დღეში წყვეტს, მიიღოს თუ არა განცხადება, და მაშინვე ნიშნავს ექსპერტიზას (363¹⁶ და 363²⁰ მუხლები)
- საქმე განიხილება თავად ადამიანისა და მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს წარმომადგენლის მონაწილეობით. თუ ჯანმრთელობის გამო სხდომაზე ვერ მოდის, მოსამართლე მას ვიდეოთი უკავშირდება. მის გარეშე გადაწყვეტილებას ვერ მიიღებენ (363¹⁸ მუხლი)
- ადამიანს, ვისზეც საქმე მიმდინარეობს, აუცილებლად უნდა ჰყავდეს ადვოკატი (363¹⁹ მუხლი)
- თუ მას შეუქცევადი ზიანი ემუქრება, სასამართლოს შეუძლია საქმის დასრულებამდე დროებითი მხარდამჭერი დანიშნოს. ამ თხოვნას 5 დღეში განიხილავს (363¹⁷ მუხლი)
- თუ სასამართლო ექსპერტიზის ეროვნული ბიუროს დასკვნა უარყოფითია, საქმე წყდება (363²² მუხლი)
- გადაწყვეტილება საჩივრდება სააპელაციო სასამართლოში, რომელიც საჩივარს მიღებიდან 2 თვეში განიხილავს (363²⁴ მუხლი)
რას წერს სასამართლო გადაწყვეტილებაში
მხარდაჭერა შეიძლება დაწესდეს მუშაობაში, წვრილმანი გარიგებებისთვის, ბიზნესში, უძრავი ქონების მართვასა და გასხვისებაში, საცხოვრებელი ადგილის არჩევაში, მკურნალობაზე თანხმობისას, ზიანის თავიდან ასაცილებლად და სხვა საკითხებში — ინდივიდუალური შეფასებით (363¹⁵ მუხლი). გადაწყვეტილებაში წერია მხარდაჭერის ფარგლები, მხარდამჭერის უფლება-მოვალეობები, რამდენ ხანში ერთხელ აბარებს ის ანგარიშს (არა უმეტეს 6 თვისა) და როდის გადაისინჯება გადაწყვეტილება (არა უმეტეს 5 წლისა) (363²¹ მუხლი).
მხარდამჭერად შეიძლება დაინიშნოს ოჯახის წევრი, ნათესავი, ახლობელი ან სპეციალისტი — მხოლოდ საკუთარი თანხმობით. სასამართლო ითვალისწინებს თავად ადამიანის ნებას და მათ ურთიერთობას. თუ შესაფერისი პირი არ მოიძებნა, მხარდამჭერი მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს თანამშრომელი ხდება (სამოქალაქო კოდექსის 1280-ე მუხლი). მხარდამჭერი ვერ იქნება 18 წლამდე პირი, მხარდაჭერის მიმღები და ის, ვისაც მშობლის უფლება ჩამოერთვა ან ვინც ასეთი მოვალეობიდან ცუდი შესრულების გამო გაათავისუფლეს (1283-ე მუხლი).
ქონება, საბანკო ანგარიში და პენსია
- მხარდამჭერი ადამიანის ნაცვლად არ წყვეტს — ეხმარება, რომ მან პირობები და შედეგები კარგად გაიგოს (1289-ე და 1293-ე მუხლები). წერილობით გარიგებას მხარეებთან ერთად მხარდამჭერიც აწერს ხელს (69-ე მუხლი)
- თუ გარიგება სასამართლოს მიერ დადგენილი მხარდაჭერის გარეშე დაიდო, მისი ძალა მხარდამჭერის შემდგომ თანხმობაზეა დამოკიდებული, თუ გარიგება ადამიანს მხოლოდ სარგებელს არ აძლევს (58¹ მუხლი)
- მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევაში, თუ ადამიანს 1 თვეზე მეტხანს ნების გამოხატვა არ შეუძლია და ეს მას დიდ ზიანს აყენებს, სასამართლო მხარდამჭერს აძლევს უფლებას, მისი სახელით დადოს აუცილებელი გარიგებები (1293-ე მუხლი)
- ადრე გაცემული მინდობილობა წყდება, თუ მხარდაჭერა წარმომადგენლობისთვის ან ქონების განკარგვისთვის დაწესდა (109-ე მუხლი)
- სამკვიდროს მხარდაჭერის მიმღები მხარდამჭერის დახმარებით იღებს, სამკვიდროზე უარი კი მხოლოდ სასამართლოს ნებართვით შეიძლება (1422-ე და 1446-ე მუხლები)
- თუ სასამართლომ ადამიანს ალკოჰოლის ან ნარკოტიკის გამო მზრუნველობა დაუწესა, ქონების გასხვისება და ხელფასის ან პენსიის განკარგვა მზრუნველის თანხმობით შეუძლია, გარდა წვრილმანი ყოველდღიური გარიგებებისა (მე-16 მუხლი)
ბავშვის მეურვეობა და მზრუნველობა
ბავშვს მეურვეობა ან მზრუნველობა ეწესება, თუ ორივე მშობელი გარდაიცვალა, მშობლებს მშობლის უფლება ჩამოერთვათ, შეეზღუდათ ან შეუჩერდათ, ბავშვი მიტოვებულად ცნეს ან მშობელი უგზო-უკვლოდ დაკარგულად აღიარეს (1279-ე მუხლი). 7 წლამდე ბავშვს მეურვე ენიშნება, 7-დან 18 წლამდე — მზრუნველი. 7 წლის შესრულებისას მეურვე ავტომატურად მზრუნველი ხდება (1303-ე მუხლი).
მეურვეს ან მზრუნველს მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანო ნიშნავს — არა უგვიანეს ერთი თვისა მას შემდეგ, რაც საჭიროება გახდა ცნობილი. ორგანო ითვალისწინებს კანდიდატის პიროვნებას, ბავშვთან ურთიერთობას და მშობლის მითითებას. მშობლებს შეუძლიათ მეურვე წინასწარ დაასახელონ ნოტარიულად დამოწმებულ ანდერძში (1281–1282 მუხლები).
- მეურვე და მზრუნველი ბავშვთან ერთად ცხოვრობს და საცხოვრებლის შეცვლის შესახებ ორგანოს ატყობინებს (1291-ე მუხლი)
- ეს მოვალეობა უსასყიდლოა (1288-ე მუხლი)
- ორგანოს წინასწარი თანხმობის გარეშე ბავშვის ქონებას ვერ გაყიდის, ვერ დააგირავებს, 10 წელზე მეტი ვადით ვერ გააქირავებს, ვერ გაყოფს და ბავშვის სახელით სესხს ვერ აიღებს (1294-ე მუხლი)
- ბავშვის სახელით ჩუქება აკრძალულია; მეურვე და მისი ახლო ნათესავები ბავშვთან გარიგებას ვერ დადებენ (1296–1297 მუხლები)
- ორგანო მეურვის საქმიანობას 6 თვეში ერთხელ ამოწმებს (1305² მუხლი). მეურვის მოქმედება ორგანოში საჩივრდება, ორგანოს გადაწყვეტილება კი — სასამართლოში (1298-ე და 1305-ე მუხლები)
როდის წყდება ან იცვლება
მხარდაჭერა სასამართლოს გადაწყვეტილებით წყდება, როცა მისი საფუძველი აღარ არსებობს (1304¹ მუხლი). თუ მდგომარეობა შეიცვალა, მხარდამჭერი ვალდებულია, დაუყოვნებლივ მიმართოს სასამართლოს (1292-ე მუხლი). ფარგლების შეცვლა ან მხარდაჭერის გაუქმება შეუძლია მოითხოვოს თავად ადამიანმა, ოჯახის წევრმა, მხარდამჭერმა, სამკურნალო დაწესებულებამ ან ორგანომ — ახალი ექსპერტიზის საფუძველზე (სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 363²³ მუხლი). ბავშვის მზრუნველობა წყდება 18 წლის შესრულებით ან დაქორწინებით (1304-ე მუხლი).
როგორ დაგეხმარებით
- შევამოწმებთ, რა გამოსავალი ერგება თქვენს ოჯახს — მხარდაჭერა, მზრუნველობა თუ მინდობილობა
- მოვამზადებთ განცხადებას და მტკიცებულებებს და წარგადგენთ სასამართლოში
- დაგეხმარებით ქონების, ანგარიშისა და სამკვიდროს საკითხებში მხარდამჭერის ან მეურვის როლში
- გავასაჩივრებთ სასამართლოს ან მეურვეობისა და მზრუნველობის ორგანოს არასწორ გადაწყვეტილებას
სამართლებრივი საფუძველი
ოფიციალური ტექსტები — საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე (matsne.gov.ge).
მნიშვნელოვანია: სტატია ზოგადი ინფორმაციაა და მომზადებულია გამოქვეყნების დღეს მოქმედი კანონმდებლობით.
კანონი იცვლება, თითოეული საქმე კი განსხვავებულია — ამიტომ ეს ტექსტი არ ცვლის ადვოკატის კონსულტაციას. სანამ ამ ინფორმაციის საფუძველზე რამეს გადაწყვეტთ, დაგვიკავშირდით. MMLAW არ აგებს პასუხს მხოლოდ ამ სტატიაზე დაყრდნობით მიღებულ გადაწყვეტილებებზე.
მიიღე კონსულტაცია
